Boven de viswinkel

 “Diep in haar keel smachtte mijn moeder naar ‘koele wijn’, ofschoon ze nooit iets alcoholisch dronk. Misschien had ze van de herinnering aan de mondspoeling met zeepsop dorst gekregen – tot ik begreep dat ze de naam van de viswinkel bedoelde, waDakarboven zich de praktijk van haar uitverkoren mevrouw bevond: Koelewijn in het Eindhovense stadsdeel  Stratum. In later jaren nam oom Hasje me er wel eens mee naartoe. Hij was bevriend met de zoon des huizes, die net een Nederlandse rock’n-rollhit had met Kom van dat dak af, waarop de oom van een klasgenootje van me saxofoon speelde.”

Wie enigszins thuis is in de literatuur van Nederlandse bodem herkent in deze passage ongetwijfeld de hand van A. F. Th. van der Heijden in zijn nieuwste roman ‘De Helleveeg’. De kans is groot dat hij daarmee ook meteen herkent om wiens ouderlijke woning het hier gaat. Of er boven die viswinkel ooit de praktijk van deze ‘uitverkoren mevrouw’ gevestigd is geweest – de auteur heeft het over een niet al te fris opererende aborteuse – weten we niet met zekerheid, want waar begint en waar eindigt de fantasie van de schrijver? De overige gegevens kloppen kennelijk wel, want Koelewijn spande een kort geding aan. Hij is van mening dat de auteur opzettelijk, althans lichtvaardig de betrokkenheid van zijn familie heeft gesuggereerd bij de illegale (dus strafbare) abortuspraktijken, waardoor sprake is van een zeer ernstige beschuldiging c.q. verdachtmaking.

Onrechtmatige daad

In juridische termen betreft het hier een uitlating waardoor iemands eer en goede naam wordt aangetast, hetgeen beschouwd kan worden als een bijzondere categorie van onzorgvuldig handelen. Daarmee zijn we aanbeland bij het burgerlijk wetboek, te weten de algemeen geformuleerde en open norm van de onrechtmatige daad.
Maar heeft de auteur met het opnemen van dergelijke passages in zijn roman wel een onrechtmatige daad gepleegd? De lezer zal aan de uitlatingen van een romanfiguur ongetwijfeld minder gewicht toekennen dan aan de uitlatingen van bijvoorbeeld een journalist of een wetenschapper. Dat neemt echter niet weg dat ook het (fictieve) verhaal van de romanschrijver onrechtmatig kan zijn, bijvoorbeeld als de context voor ‘waar gebeurd’ kan worden gehouden, waarbij beschuldigingen worden geuit die iemands goede naam aantasten, zonder dat daarvoor een feitelijke basis bestaat. Dat laatste is het (voorlopig) oordeel van de Amsterdamse voorzieningenrechter, waarmee is gezegd dat geen sprake is van onrechtmatig handelen door de auteur. De zanger wordt veroordeeld in de kosten van het geding.

Boekito

Ik voel me er niet lekker bij en telkens wanneer dat gebeurt ga ik te rade bij mijn kinderen. Dus legde ik mijn dertienjarige dochter de volgende casus voor: “Stel dat jij op je twintigste nog thuiswonend bent en een grote hit hebt met het liedje ‘Schreeuw het van de Daken’. En dat er dan later, op je tweeënzeventigste als je allang niet meer zingt, een roman verschijnt waarin wordt verhaald over de gevaarlijke terrorist Boekito die bij ons op kamers zat aan de Trapkade, in de tijd van jouw hit succes” (ik meet mij de schoenen aan van een echte romanschrijver, want wat is fictie en wat niet?). Waarop zij zegt: “ik zou daar niet blij mee zijn, want misschien denken ze wel dat wij ook terroristen waren”.

Associatie

En daarmee slaat ze naar mijn mening de spijker op de kop. Voor veel lezers – en niet slechts ‘de minder nauwkeurige lezer’ waarover de rechter spreekt – zal de associatie voor de hand liggen. En die associatie is op zich al een aantasting van de goede naam waar een familie niet op zit te wachten. In deze zaak wordt echter een zwaarder gewicht toe aan het recht op vrijheid van meningsuiting , een grondrecht dat een rechter terecht niet snel zal beperken. Maar ik vraag me dan wel af, of het noodzakelijk was voor de auteur om deze uit de werkelijkheid geplukte details te vermelden. “Om de tijdgeest van rond 1960 op te roepen”, zegt hij er zelf over. En dan denk ik op mijn beurt weer, ‘dat heeft zo’n schrijver toch niet nodig’. Hij is een meester van de fictie, dat heeft hij in eerdere, wat meer ‘tandeloze’, romans als geen ander laten zien. De zanger heeft laten weten geen vervolgstappen te ondernemen, maar ik blijfDak toch benieuwd wat de uitkomst van een bodemprocedure zou zijn geweest.

Overigens is hetgeen u hierboven heeft kunnen lezen bedoeld als een serieus betoog en in die context is voormeld citaat uit ‘De Helleveeg’ buiten enige twijfel geoorloofd. Waarvan acte!

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *

*